Vì sao giá xăng dầu trong nước chưa hòa nhịp thế giới?

Theo các tin từ thị trường thế giới, vào cuối tuần qua, giá dầu thô ngọt và nhẹ giao tháng 8 tại sàn New York đứng ở mức 79,76 USD/thùng, dầu thô giao dịch dưới ngưỡng 80 USD/thùng. Tại thị trường Sin-ga-po, nơi cung cấp chủ yếu nguồn xăng dầu cho Việt Nam, dù đã có mấy phiên phục hồi, nhưng tính đến ngày 22-6, giá xăng A92 là  92,95 USD/thùng, dầu Diezen 0,05S là 107,79 USD/thùng, dầu Diezen 0,25S là  106,77 USD/thùng, dầu hoả  106,25 USD/thùng…

Về nguyên nhân giá dầu thế giới giảm mạnh những tháng gần đây, các nhà phân tích cho rằng, dầu cũng chịu tác động dưới góc độ một loại hàng hóa, nên những bất lợi của nền kinh tế toàn cầu, đe dọa trực tiếp tới nhu cầu tiêu thụ năng lượng. Bên cạnh đó, việc khủng hoảng khu vực đồng tiền chung châu Âu, sự suy yếu của đô la Mỹ, những biến cố chính trị tại Trung Đông… đồng thời là những lý do ảnh hưởng lớn. Cũng theo giới phân tích thì giá dầu thế giới khó phục hồi tính cho đến cuối năm nay, thậm chí còn giảm sâu hơn nữa, vì tình hình kinh tế chưa có những giải pháp hữu hiệu, trong khi các nước khai thác dầu lửa (OPEC) có thể sẽ tăng sản lượng để bù đắp những thiếu hụt do giá dầu giảm.

Nhìn lại thị trường trong nước, tính từ đầu năm đến nay, giá xăng dầu đã có 6 lần điều chỉnh, trong đó có 2 lần điều chỉnh tăng vào ngày 7-3 và 20-4, riêng xăng với tổng mức tăng 3.000 đồng/lít, đỉnh giá với xăng A92 là 23.800 đồng/lít, dầu diezen 21.900 đồng/lít, dầu hỏa 21.400 đồng/lít và dầu mazut 19.200 đồng/kg… Trong khi đó với 4 lần điều chỉnh giảm, riêng đối với xăng tổng mức giảm là 2.600 đồng/lít, hai đợt giảm gần đây nhất là 7-6 và 21-6 với mức lần lượt là 800 đồng và 700 đồng/lít, còn hai lần trước là 500 đồng và 600 đồng/lít. Có lẽ cho đến thời điểm này, chưa bao giờ giá xăng dầu giảm so sánh với mức tăng, dù chỉ là một nửa. Lần xăng giảm giá nhiều nhất là 2.000 đồng/lít, còn kỷ lục tăng cao nhất là 4.500 đồng/lít được lập vào ngày 21-7-2008. Trong khi như đã nói ở trên, chỉ tính riêng từ tháng 3 đến nay, giá xăng dầu thế giới đã giảm tới 30%.

Như vậy, dù việc vận hành theo cơ chế thị trường hoặc các giải pháp linh hoạt theo giá thế giới đã được nói đến rất nhiều, nhưng những gì đang diễn ra cho thấy đó vẫn là ước mơ xa vời với thị trường xăng dầu trong nước. Việc tăng “đại” giảm “tiểu” khiến mọi nỗ lực giải thích đều thiếu thuyết phục đối với người tiêu dùng. Trong bối cảnh trớ trêu là thông tin thị trường thế giới lại rõ hơn thông tin trong nước, và thị trường nội địa trở nên khó hiểu với chính những người thường xuyên tiếp cận, chịu tác động của nó. Rõ ràng tình trạng này rất khó chấp nhận, khổ nỗi nó lại kéo dài và chưa biết đến bao giờ mới dừng.

Có người suy diễn rằng thời điểm giữa năm 2008, giá dầu thế giới lên trên 140USD/thùng, nhưng xăng trong nước chỉ có 14.500 đồng/lít, còn hiện giá dầu thế giới dưới 80USD/thùng mà xăng vẫn tới 21.200 đồng/lít? Tuy nhiên suy diễn như vậy là khập khiễng, vì tại thời điểm 2008, giá xăng dầu vẫn được ngân sách bù lỗ, nói cách khác là người tiêu dùng vẫn được bao cấp. Nhưng sau đó, dù áp dụng linh hoạt cùng với việc thành lập quỹ bình ổn nhưng giá xăng dầu nội địa vẫn bộc lộ nhiều bất cập mà cả người mua, người bán, người quản lý cùng than vãn. Liệu có phải do cái điệp khúc hành chính, khi giá thế giới tăng thì giảm thuế suất, giá thế giới giảm thì thuế suất lại tăng, thế nên ai cũng tìm được lý do để bao biện cho mình?

Nhưng nguyên nhân được nhiều người nhắc đến nhiều nhất, vẫn là có hay không việc độc quyền kinh doanh xăng dầu trong nước. Theo thống kê, toàn quốc hiện có 12 đầu mối nhập khẩu xăng dầu, trong đó Tập đoàn xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) chiếm 55% thị phần, 45 thị phần còn lại cũng nằm trong tay các doanh nghiệp gốc “quốc doanh”. Đây là yếu tố lịch sử khá phức tạp, sự lằng nhằng giữa việc quản lý và chi phối của nguồn vốn Nhà nước, với cơ chế người đi buôn không được định giá như hiện nay đang làm khó thị trường. Buông thì lo các doanh nghiệp “phát huy” thế độc quyền chặt chém người tiêu dùng, mà bỏ thì đi ngược với quy luật của nền kinh tế mở.

Cũng có chuyên gia đưa ra giải pháp, rằng hãy để doanh nghiệp tự điều chỉnh giá, đồng thời dùng Luật cạnh tranh để điều chỉnh. Với cách làm này, đồng nghĩa phải tăng cường vai trò, bổ sung thêm thẩm quyền và biện pháp chế tài cho các cơ quan quản lý? Dùng giải pháp nào đối với việc kinh doanh xăng dầu thực sự mang yếu tố vĩ mô, vì đây là mặt hàng nhạy cảm. Tuy nhiên cũng cần phải lưu ý là, về vi mô thì cả 6 đợt điều chỉnh năm nay, ảnh hưởng của việc tăng giảm giá xăng dầu không lớn như những năm trước đây. Nhiều nhóm hàng hóa bị chi phối đầu vào từ xăng dầu vẫn ổn định, thậm chí giảm phát, liệu đó có phải dấu hiệu tốt, tạo cơ hội cho những giải pháp mạnh bạo hơn với cơ chế kinh doanh xăng dầu trong bối cảnh hiện nay?